МАРОМИ ПОЙТАХТ

Навидҳо

НАВРӮЗИ ҶАМШЕДӢ – МЕҲВАРИ ТАФАККУР ВА БИНИШИ МИЛЛӢ

      Дар таърихи фарҳанги форсу тоҷик Наврӯз ба сифати ҷашни муҳимтарини аҷдодӣ ва миллӣ шинохта шуда, дар байни ҷашну маросими мутааддади милию мардумӣ ва динӣ-мазҳабӣ ҷойгоҳи вижа дорад. Фаротар аз ин, он бузургтарин ҷашни фарҳангии ҷаҳонист, ки на танҳо ба  як қавм, як миллат, як нажод мунҳасир мешавад, балки бо қолабу шеваҳои гуногун дар зиндагии маросимии ақвоми мухталифи башарӣ ва дар маҷмӯъ, инсоният мақоми устувор пайдо кардааст. Дар дунё, аз қадим то имрӯз ҷашну маросимҳои  зиёде мавриди таҷлил қарор гирифта ва мегиранд, ки хусусиёти қавмӣ, қабилавӣ, этникӣ ва динӣ дошта, бо ин ё он васила дар доираи фарҳанги  қавмӣ ва динӣ маҳдуд мешаванд. Вале Наврӯз аз ин қоида мустасност, чунки он аз дониш, хирад, фарҳанг ва меҳр сарчашма гирифта, бо ин ҷавҳарҳои   шарифи инсонӣ азалан ва абадан пайванд аст ва он чӣ ки бо хирад ва меҳр иртибот дорад, ҳеҷ гоҳ кӯҳнашавиро намепазирад, дар масири  таърих ҳамвора бо инсон ҳамқадам ва ҳамқисмат мешавад, пайваста дар маҷрои  таҷдиду таҳаввул қарор мегирад.

 

    Ҳар қавму милали ҷаҳон дар тӯли таърихи инсонӣ бо донишу биниши илмӣ-фарҳангӣ миёни мардуми дигар маъруфият касб мекунад. Мусаллам аст, ки дар танзими зиндагии мардуми ҷаҳонӣ нақши ҷашну маросим хеле муассир буда, қавму миллиятҳои гуногун тавассути ин тарзи фаъолият ва биниш ба саҳнаи фарҳангӣ ворид мегарданд. Дар саҳнаи зиндагии фарҳангӣ мардуми форсу тоҷик бо Наврӯз -- ҷашни хеле бостонӣ ва фарҳангӣ ворид гардида, ба ҷаҳониён пайѓоми хираду дониш, фахзилатмандию инсонпарварӣ, меҳрварзию мардумсолорӣ додааст.

 

     Чун сухан аз боби биниш – тарзи дарку фаҳми ҷаҳону ҳастии инсонӣ дармеояд, қабл аз ҳама, мафҳуми огоҳию хирад пеши назар ҷилвагар мегардад. Ин огоҳию хирад аст, ки инсониятро аз кӯҳнашавию фарсудагии равонию фикрӣ эмин дошта, ба сӯйи таҷдиду навоварӣ раҳнамун месозад. Наврӯз бо огоҳию хирад ва навию навоварӣ алоқаманд буда, метавон онро  ҷашни хирадмаоб талаққӣ кард. Дигар ин ки Наврӯз бо номи шаҳриёри фарзонаи нимустуравӣ ва нимавоқеии мардуми ирониасл Ҷамшед сахт пайваст аст. Ба сухани дигар, Ҷамшед симои марказӣ дар ташкили аввалин ҷашни Наврӯз мебошад.

 

         Ҷамшед, ба қавли муҳаққиқон, нахустин инсон ва аввалин шаҳриёри донишманди ҷаҳони ориёист, ки мушкилоти зиндагиро дар мизони ақлу хирад баркашида, дар ҳалли масоили муҳим аз донишу биниши воқеӣ мадад ҷустааст. Ин шаҳриёри дерин танҳо бо хираду фарҳанг дигаргун кардани ҷомеаи инсониро имконпазир дониста, ба хотири саодатманд сохтани мардум ва аз ҷаҳлу залолат наҷот додани инсоният аз усули биниши илмӣ кор гирифтааст. Ҷамшед – оварандаи Наврӯз бо истифода аз усули корагари илму хирад дар замин сохтани биҳиштро ба нақша мегирад ва рӯзи ба итмом расонидани  сохтмони биҳишти рӯйи заминро Наврӯз меномад.

 

      Дар ҳазораи Ҷамшед, ки Наврӯз бо он даврон тавъам аст, дарду газанд, хорию забунӣ, ҷаҳлу ҷалолат, сардию хунукӣ, беморию марг ва бадбахтию беадолатӣ аз авроқи зиндагии инсонӣ барканда шуданд ва ин нуктаро дар китоби динии «Минӯи хирад» таври зайл мехонем: «Аз Ҷамшеди хубрамма писари Вивангаҳон ин судҳо буд, ки шашсад сол барои ҳамаи офарандагони Урмузд бемаргӣ фароҳам овард ва ононро орӣ аз дарду пирӣ ва офат кард».  Дар китоби «Вандидод» (фаргарди дувум, бахши якум, банди 5), ки ба зиндагиномаи Ҷам ихтисос ёфтааст, Ҷамшед  дар посух ба пурсиши Аҳуромаздо муфтахирона мегӯяд: «Ман ҷаҳони туро фарохӣ бахшам. Ман ҷаҳони туро биболонам ва ба нигаҳдории (ҷаҳониён) солору нигаҳбони он бошам. Ба шаҳриёрии ман на боди сард бошад, на (боди) гарм, на беморию на марг».

 

     Ҷамшед бо силоҳи илму хирад муҷаҳҳаз буда, тавассути ин силоҳи асосӣ муборизаро бо мушкилоти рӯзафзуни оламу ҳастӣ оѓоз менамояд ва дар пайи муборизоти шадид бо хатарату фаҷоеъ аз аслиҳаи тавонои тафаккур ва биниши илмӣ корбаст мекунад. Қудрату неруи илмию эҷодии Ҷамшедро ҳатто Аҳурамаздо – Худои тавонои ойини зардуштӣ эътироф карда, ба паёмбар Зардушт хитобан гӯшзад кардааст: «Ҷамшед сахт зирак буд ва барои ҳамин ҳам рисолати пайѓамбариро қабул накард ва гуфт, ки ман аз уҳдаи корҳои заминӣ бармеоям».

 

     Дар оѓози давраи салтанати Ҷамшед мушкилоту хатароти зиёде мардумро думболагир шуданд ва шаҳриёри хирадманд ва мутафаккир баҳри рафъи ҳаводис ва мушкилоти ҷойдошта аз бинишу тафаккури мантиқӣ истифода бурд. Тибқи таъкидоти  устурашиносон, дар айёми ҳукмронии Ҷамшед яхбандӣ ва сардӣ то 33 дараҷа расида, зиндагии мардумӣ табоҳу вайрон мегардад ва шаҳриёр бо истифода аз ақлу тафаккури созанда мардумро аз ин ҳолати ногувор наҷот мебахшад. Ҷашни Наврӯз, ки реша дар поён гирифтани яхбандон ё «зимистони девофарида» (дар фаргарди нахусти «Вандидод» аз мушаххасоти он ёд шудааст) дар даврони Ҷамшед дорад. Бо поён ёфтани яхбандон ва дар ҳақиқат, даврони «варнишинӣ» - и иҷборӣ, ориёиҳо фарҷоми зимистонро ҷашн гирифтанд. Сипас, бар асари дастёбӣ ба дониши ахтаршиносӣ ва натиҷатан, илми гоҳшуморӣ, Наврӯзи ҷамшедӣ дар рӯзи поёни зимистон ва ё оѓози баҳор қарор гирифт.

 

    Ба қавли донишмандон, дар даврони Ҷамшед  ва айёми наврӯзӣ мардум ба шукуфоии фикрӣ, эҷодӣ, фарҳангӣ, иқтисодӣ ва рифоҳи молӣ мерасанд: хонаҳои бошукӯҳ барпо мекунанд, гармобаҳо месозанд, ҷавоҳирот дуруст карда, атр ба кор мебаранд ва саранҷом дар нозу неъмат ѓарқ мешаванд). Ҷомеаи давраи Ҷамшед зарфи сесад сол чунон дар рифоҳу осоиш ѓарқ мешавад, ки ранҷу дард, зулму бадӣ, заъфу нотавонӣ  ва пирию бемориро  аз ёд мебарорад ва дар фазои ромишу тараб умр ба сар мебарад. Фирдавсӣ аз он давраи пуршукӯҳ таври зайл ёдовар  шудааст:

 

                         Чунин сол сесад ҳамерафт кор,

 

                         Надиданд марг андар он рӯзгор.

 

                         Зи ранҷу зи бадшон набуд огаҳӣ,

 

                         Миён баста девон ба сони раҳӣ.

 

                         Ба фармон-ш мардум ниҳода ду гӯш,

 

                         Зи ромиш ҷаҳон буд пуровозу  нӯш.

 

    Наврӯзи Ҷамшедӣ ҷашни тантанаи меҳр, хирад, адолат, озодӣ, накӯӣ ва билохира бинишсозӣ буд. Тибқи маълумоти маъхазҳо, Ҷамшед рӯзҳои моҳро бахш карда, 5 рӯзи нахустро барои бузургон, 5 рӯзи дувумро Наврӯзи подшоҳ қарор дод, ки дар он ҳадяҳо медод ва инъомҳо мегирифт, 5 рӯзи севумро барои коргузорони шоҳ ниҳод, 5 рӯзи чорумро барои вижагони шоҳ гузошт, 5 рӯзи панҷумро барои  сипоҳиён ниҳод ва 5 рӯзи шашумро барои раъоё гузошт, ки маҷмӯан, 30 рӯзро ташкил медод ва муддати моҳ Наврӯз таҷлил мешуд. Ба  таъбири дигар, Ҷамшед тӯли як моҳ бо тамоми ниҳодҳои иҷтимоӣ Наврӯзро таҷлил мекард.

 

      Дар фарҳанги бостонии форсу тоҷик умри ҷаҳон 12 ҳазор сол муқаррар шуда, ки 8 ҳазори он ба таърихи инсонӣ марбут аст ва  бо ҳазораи Ҷамшед оѓоз меёбад. Ҳазораи Ҷамшед ҳазораи хирад ва фарҳанг аст. Маҳз ҳамин ҳазора ҳазораи Наврӯз, яъне ҳазораи таҷдиди фикрӣ, навандешӣ, навсозӣ, навофаринӣ ва рӯшангарӣ  будааст. Ҷамшед бо замин ва зиндагии воқеӣ пайвастагӣ дошта, дар ин ҷаҳон комравоӣ ва инсонвор зистанро тарѓиб кардааст. Fояи дунявият, ки ҷомеаи мутамаддини урупоӣ аз он сахт истиқбол мекунад, дар таърихи илму фарҳанги мо решаҳои амиқ дорад. Ин Ҷамшед буд, ки ба бунёди ҷомеаи озоди мардумсолорӣ (демократӣ) ва дунявӣ камар баста, асос ва хишти нахустини чунин ҷомеаро дар таърихи фарҳанги миллӣ гузошт. Ӯ бо воқеъбинӣ, андешамандӣ ва дунёпарастии худ, ки ҳамагӣ ба биниши илмӣ гироиш доранд, дар олами андешаи миллӣ соҳибмақом гардидааст. Файласуфи муосири тоҷик Комил Бекзода, ки дар атрофи ин шахсияти нимустуравӣ ва ниматаърихӣ пажӯҳишу ковишҳои зиёде анҷом додааст, мавзӯи мазкурро пайгирӣ намуда, ба ин натиҷа расидааст: «Ҷамшед ҳамчун як шахси таърихӣ, дар маснади фарҳанги эронӣ ва ҳиндӣ қарор дорад. Дар ҳарду фарҳанг ба ҷиҳатҳои дунявӣ, воқеъбинӣ ва ѓайридинии Ҷамшед таъкид шудааст. Дар ҳамин асос метавон ба ин натиҷа расид, ки асосгузори назари миллӣ ва озодандешии мардумони форсу тоҷик маҳз ҳамин Ҷам писари Вивангаҳон будааст».

 

         Дар фарҳанги ҷамшедӣ ҳар кӯшише, ки  бо хирадварзӣ робита дошта, бар раѓми ҷаҳлу залолат равона шуда буд, сутуда шуда, он пирӯзиро Наврӯз мегуфтанд ва ҳамагон бо шодию сурур таҷлил мекарданд. Дар мушкилтарин вазъият, ки ҷаҳолат бар адолат чангол задан мехост, Ҷамшед падид меомад ва торикӣ (ҷаҳолат)-ро бо рӯшноӣ (хирад) рафъ мекард. Фарҳангшиноси асримиёнагии  форсу тоҷик Абӯрайҳони Берунӣ нақлеро меоварад, ки тибқи он Иблиси лаин баракатро аз мардум зоил мекунад, мардумро ба қашшоқӣ ва гуруснагӣ мувоҷеҳ сохта, бад-ин тартиб дунёро нобуд кардан мехоҳад. Ҷамшед бо амри Худованд ба манзили Иблису пайравони ӯ меравад, зулму залолатро барҳам зада, баракату фаровониро меорад, мардум ин рӯзро Наврӯз мегӯянд ва ҷашн мегиранд. Доду додгарӣ дар фарҳанги сиёсии ақвоми иронитабор аз Ҷамшед шурӯъ мешавад ва аҷобат дар ин аст, ки додгарӣ ба замони зуҳури Наврӯз иртибот гирифтааст. Ин аст, ки муаррихи маъруфи асримиёнагӣ Муҳаммад ибни Ҷарири Табарӣ Наврӯзро сароѓози додгарии Ҷамшед донистааст. Наврӯз чун бо хирад ва тафаккури созанда бастагӣ дорад, бегумон, ормону орзуи инсонсозиро дар худ ѓунҷонидааст. Меҳвари ормони мардуми ҳушманди форсу тоҷикро аз бомдоди фарҳанги миллӣ инсонсолорӣ ва мардумпарастӣ ташкил медод. Ободии иҷтимоӣ ва рифоҳи зиндагӣ танҳо дар сурате даст медиҳад, ки инсон ҷустуҷӯгар, ҳушёру зирак, меҳрварзу хирадпарвар бошад. Дар ин росто, ҷашни Наврӯз ҷашни растахези табиат, таҷдиди зиндагӣ, ҳаракат, ҷунбиш, такопӯ ва кор аст.

 

     Ҷашнҳои миллии мо (Наврӯз, Тиргон, Меҳргон, Сада), ки Наврӯз муҳимтарини онҳост, барои танзими барномаҳои зиндагии инсонӣ офарида шудаанд. Ин аст, ки дар маркази таваҷҷуҳи ҷашнҳои миллӣ, минҷумла Наврӯз зиндагӣ, шинохти мақоми инсон, сохтмони зиндагии шоиста ва арзанда барои инсоният меистад. Устураҳои куҳан аз соҳиби «фар» будани Ҷамшед дарак додаанд. «Фар» маънои дониш, биниш, рӯшноӣ, шукӯҳ ва қудратро дорад. Ҳаким Фирдавсӣ дар «Шоҳнома аз тахти бо фар сохтаи шаҳриёр ёдовар шуда, аз бузургии шахсияти сиёсию фарҳангии Ҷамшед ва ҷомеаи бо хирад сохтаи ӯ сухан дар миён меорад. «Фар» истилоҳи фалсафиест, ки ҳам дар асотири пешин ва ҳам дар «Шоҳнома» меъёри зиндагии инсониро ташкил дода, пешрафти ҷаҳони зоҳирию ботинии инсонро ба он марбут медонанд. Ба забони имрӯз, «фар» донишу биниш ва тафаккури созандаи инсон аст, ки ба василаи он зиндагии инсонӣ мураттабу  мукаммал мегардад. Тибқи ахбори сарчашмаҳо, дар давраи салтанати Ҷамшед дарду газанд, хорию забунӣ, ҷаҳлу ҷалолат, сардию хунукӣ, беморию марг ва бадбахтию беадолатӣ аслан вуҷуд надоштанд ва ин нукта дар кутуби пешини динӣ-мазҳабӣ низ таъкид шудааст.

 

      Ҳазораи Ҷамшед ҳазораи хирадварзию навандешӣ маҳсуб мешавад. Наврӯз, ки дар худ гармию меҳрварзиро таҷассум мекунад, аз оѓоз дар муқобили сардию сармо, дарду бало, ҷабру ҷафо ва ҷаҳлу хато қарор дошт. Таъкид кардан бамаврид аст, ки зимистон ва сардӣ дар фарҳанги ориёӣ рамзи торикӣ, ҷаҳолат ва бадбахтӣ буда, тибқи ривоёт, Ҷамшед барои раҳоии мардум аз сармою сардии шадид диже месозад ва бад-ин минвол, инсониятро дар гамию нармӣ нигоҳ медорад.

 

     Ҳамин тариқ, Ҷамшед шахсиятест, ки пеш аз ҳама, бо меҳру хирад мусаллат аст ва инсонест сиришта аз ҳувияту асолат. Ин хасисаи ҷавҳарӣ аз Ҷамшед ба дигар шоҳону шаҳриёрон мунтақил мегардад ва дар маҷмӯъ, ҷаҳони фарҳанги сиёсӣ ва биниши миллии хиттаи Хуросону Иронро дар ҷуѓрофиёи ҷаҳонӣ мушаххас мекунад. Маълум аст, ки ҳар ҷомеае, ки бо хирад ва тафаккури ҷадид мусаллат аст, кори хайр барои худ ва барои дигарон анҷом дода метавонад ва ҷомеаи муосири тоҷик, бо доштани савобиқи амиқи илмию фарҳангӣ дар раванди бозсозии тафаккур ва навсозии биниши миллӣ метавонад саҳми муносиб гузорад. Гузашта аз ин, хамираи Наврӯзи Аҷам бо хирад ва биниши воқеӣ сиришта шудааст ва бо қидмату навпардозӣ насл ба насл, давра ба давра ва марҳила ба марҳила то замони мо расида, ба ин тарз ба оянда мунтақил гардида, дар азнавсозии тафаккур, биниш ва ҳувияти миллӣ нақши муассир  хоҳад гузошт.

 

                                    

 

Нозим НУРЗОДА,

 

 муҳаққиқ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  


2020-03-19 17:05:58    22    Муфассал...


НАВРӮЗ ШУДУ ЛОЛАИ ХУШРАНГ БАРОМАД...

      «Наврӯз барои миллати тоҷик китоби сарнавишт буда, ниёгони мо ҳатто дар давраҳои мушкилтарини таърихӣ ин ҷашни муқаддас ва хуҷастаи худро ҳимоят мекарданд ва бо Наврӯз дубора зинда мешуданд. Наврӯз ҳамчун ҷавҳари тобнок ва нишонаи ҷовидонаи тамаддуни халқи тоҷик ҳамеша нигоҳдорандаи мардум, забон, расму ойин, фарҳангу таърих ва ниҳоят Ватан будааст» Эмомалӣ Раҳмон

 

Наврӯз шуду лолаи хушранг баромад,
Булбул ба тамошои дафу чанг баромад,
Мурғони ҳаво ҷумла бикарданд парвоз,
Мур
ғи дили ман аз қафаси танг баромад.

 

      Оре, Наврӯз оғози сол, рамзи шукуфоӣ, ҷашни бузурги эҳёи табиат ва шукуҳу шаҳомати анъанаҳои миллии ниёгонамон мебошад. Наврӯз ҷашни пирӯзии рӯшноӣ бар торикӣ, равнақу шукуфоӣ бар карахтиву беҳаракатӣ, рӯзи фархундатарин ва муборактарини сол аст.
Наврӯз як ҷашни ориёӣ ва миллист, ки бар асоси вазъи табиии минтақа ва иқлими кишвари мо ва бар пояи эътиқодҳову боварҳои нек ва ҷаҳонбинии ҳаётдӯстонаи фалсафии мардумони эронитабор бунёд ёфтааст. Наврўз бунёди донишиву нуҷумии устувор дорад ва ба ин фазилатҳояш шоёни ҳама гуна арҷгузориҳо мебошад. Мардуми ориёитабор  расм доштанд, ки дар ин ҷашни муқаддас гузаштагонашонро  ёд  меоварданд ва худро руҳан дар паҳлӯи онҳо қарор медоданд, аз зиндагии онҳо, ки бо пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори  нек  ба сар бурдаанд, ёдовар мешуданд ва ин таълимоти бузурги  саршор  аз  ақлу  хирадро  меомӯхтанд ва барои пасояндагон дар авроқҳои сангину чармин ба мерос ёдгор мегузоштанд. Аксарияти сарчашмаҳои  бостонӣ пайдоиши Наврӯзро ба фаъолияти шоҳи чаҳоруми пешдодӣ Ҷамшед нисбат медиҳанд. Аз ҷумла, Ҳаким Фирдавсӣ дар яке аз достонҳои «Шоҳнома», ки «Андар подшоҳии Ҷамшед» унвон дорад, овардааст, ки Ҷамшедшоҳ баъд аз поён бахшидани корҳои бузург дар даврони салтанаташ, хосса солҳои охири он, бо ёрии фарри Каёнӣ (шаҳомат ва ҳашамати подшоҳони Каёнӣ) ва мувофиқ бо шукўҳи подшоҳии хеш тахте бисохт ва онро, ки гӯё аз зару сим бунёд ёфта буд, бо дурру гуҳар биёрост ва ҳаргоҳ, ки мехост, девони бузургҳайкал тахтро бар дӯш гирифта аз замин ба осмон мебурданд ва Ҷамшед ба рӯи тахт ҳамчун хуршед ба само медурахшид.

 

   Аз тасвири Фирдавсӣ бармеояд, ки баъди сохтани тахти ҳайратангез дар Истахри Форс, ки ҳоло бо номи «Тахти Ҷамшед» шуҳрат дорад, овозаашро шунида, бузургон ва мардумон ба сўи ин тахтгоҳ мешитобанд.
      Намояндагони халқу миллатҳои гуногун бо Ҷамшедшоҳ армуғонҳои гаронбаҳо  зару  сим  ва  дурру  гуҳар оварда, бар пои ў нисор менамоянд. Шуҳрат, шукуҳу қудрат ва дороиву сарвати Ҷамшед хеле иртиқо ёфта, пуровоза мегардад. Чунин воқеаи бузург дар тахти Ҷамшед дар Истахр дар рӯзе анҷом пазируфт, ки он рӯз аз рӯзҳои дигари сол тафовут дошт. Он рӯзи Ҳурмузд, рӯзи аввали моҳи Фарвардин, оғози фасли баҳор ва соли нав буд. Дар он рўзи хуҷаста мардумони олам осудаву болидарӯҳ буданд, Ҷамшедшоҳи эронзамин, ки гетӣ аз корҳои неки ӯ ободу мардумон осуда гардида буданд, шоду пирӯзмандона бар тахт  нишаст ва ҷашн ороста  меҳмонону бузургонро бар атрофи тахт ҷой дод ва бипазируфт. Ромишгарон ба ромиш ва машшоқон ба навохтани руд машғул буданд, майгусорӣ менамуданд ва шодиву дилхушиҳо  ҳадду  канор  надошт. Он рӯзро Наврӯз ном ниҳоданд. Ҳамин тавр, ин ҷашни хуҷаставу фаррух, ки ҳар сол мо онро ҷашн мегирем,  дар  кишвари  мо аз он хусравон - Каюмарсу Ҷамшед ва шоҳону бузургони дигари ориёӣ ёдгор мондааст.
      Ҷашни Наврӯз ҳанӯз солиёни зиёде пеш аз Зардушт баргузор мегардидааст, аммо дар сарчашмаҳои бостонӣ қариб ҳамаи ривоятҳову устураҳо Ҷамшедро асосгузори Наврӯз донистаанд. Масъудӣ, Ҳамзаи Исфаҳонӣ, Абӯрайҳони Берунӣ ва дигарон дар бораи пайдоиши Наврӯз вобаста бо барпо гардидани аввалин шаҳри эрониён Истахр маълумот дода аз ҷониби Каюмарс, Ҷамшед ва шоҳони баъдина идома ёфтани сохтмони ин шаҳрро зикр намуданд. Ҳамзаи Исфаҳонӣ дар китоби «Мулук-ул-арз ва-л-анбиё», ки таълифаш 350 ҳ.қ. сурат гирифтааст, дар бораи подшоҳии Ҳушанги пешдодӣ ва ба тахти Истахр нишастанаш, гуфтааст: «вай аввалин касе буд, ки ба подшоҳӣ бархост ва дар Истахр бар тахт нишаст. Ва аз ин рў Истахрро сарзамини шоҳ хонанд». Инчунин ин муаллиф дар сарчашмаи ёдшуда дар асоси ақидаҳои куҳани эрониён дар бораи оғози таърихи мардумони эронитабор мегӯяд, ки дар дар оғози офариниши ҷаҳон хуршед, моҳ, ситорагон ва замин дар рўзи аввали моҳи фарвардин, ки рӯзи Наврӯз аст, ба ҳаракат даромадаанд ва аз гардиши онҳо рӯзу шаб падид омадааст. Мардум аз нав ба ҳолати эътидол мерасанд, баракату фаровонӣ бар онҳо бармегардад, аз бадбахтӣ раҳоӣ меёбанд. Ҷамшед низ ба назди мардум боз меояд. Дар чунин рӯзи фархунда мисли офтоб намудор мешавад ва нур аз ӯ метобад. Мардум аз тулӯи ду хуршед дар ин рӯз хушнуд гардида, ҳар дарахте, ки хушкида буд, сабзид. Нисбат ба ин ҳолат мардум мегуфтанд, ки «Рӯзи нав» омад.

 

     Мардум бо хушнудӣ дар даштҳо ҷав месабзониданд. Ин расм дар байни мардумон ҳанӯз пойдор аст, ки то ҳол дар арафаи Наврӯз гандум месабзонанд ва аз он суманак омода мекунанд. Мо имрӯз ба шарофати истиқлолияти давлатӣ Наврӯзро ҳамчун ифодагари ормонҳои миллии мардуми тоҷик бо самимият ва шаҳомати хосса таҷлил мекунем ва руҳи озодаи онро дар вуҷуди худ дубора эҳсос менамем. Бо ибтикор ва дастгирии Асосгузори сулҳу Ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Наврӯз ҷашни ҷаҳонӣ эълон гардид. Аз ин рў, Наврўзи даврони Истиқлол бар шукуҳу ҷалоли худ боз як нерӯи хосе зам намуд, ки Наврӯз хусусиятҳои деринаашро бо пазироии руҳияи замони нав созгор карда, имрӯз он мавриди эътирофи ҷаҳониён қарор гирифтааст. Тавре мехонем:
 

 

Омад баҳору сайри гулистон ғанимат аст,
Базми висолу ғунчаи хандон ғанимат аст.

 

                             Бо қомати хамида равон сўи бӯстон,
                             Наззораи бунафшаву райҳон ғанимат аст.
 

 

      Воқеан ҳам Наврӯз аз бузургтарин идҳои халқи мо ва ҷаҳониён буда моро ба шодмониҳои заминию кайҳонӣ мерасонад ва инсон дар ин гузаргоҳи зиндагӣ аз ин суннати волои ниёгони худ баракат ва шарофату саодат меёбад.

 

     Назар Баҳрулло, аъзои фаъоли ташкилоти

 

 ибтидоии ҳизбии “Китобдор”

 

 

  


2020-03-19 16:21:46    26    Муфассал...


СУМАНАК РАМЗИ БАҲОР АСТ

 

      Инак дар Тоҷикистони азизи мо ҷашни Наврӯзи байналмилалӣ таҷлил мегардад. Модарони тоҷик аллакай дар хонадони хеш ба омода намудани сабзаи суманак оғоз намудаанд. Зеро яке аз рамзҳои наврӯзӣ- ин омода намудани суманак мебошад ва дар урфият мегӯянд, ки агар соли навро бо ханда ва хурсандию шодмонӣ пешвоз гирӣ, ҳамон сол пурра бо хуррамию нишот зиндагӣ хоҳӣ кард.
Суманак як навъ хӯриши наврӯзист, ки аз сабзаи гандум пухта мешавад. Худи сабза рамзи эҳёи табиат ва зебогию осоиштагии ҳаёт ба шумор меравад. Ду ҳафта қабл аз ҷашни Наврӯз мардум дар хонаҳои дар табақҳо гандумҳоро шуста, месабзонанд ва рӯзи ид ба идгоҳ меоранд. Он ҷо ҳамроҳ бо занҳои дигар дар деги калоне суманак мепазанд.
Суманак намоду нишони
ҳаёт ва маданияти рӯзгордории тоҷикон аст. Ҳамаи хӯрокиҳое, ки барои Наврӯз таҳия мешаванд, маъмулан аз гандум ё ҷав омода мегарданд. Суманак беҳтарин намунаи онҳо мебошад.
Имр
ӯз дар саросари ҷаҳони дорои фарҳанги ориёӣ, ки халқҳои эронитабор зиндагӣ мекунанд, суманак тайёр карда мешавад ва онро ба навъи хӯрокҳои муқаддасу манфиатбахш дохил намудаанд.
Тавре дар су
ҳбат бо мо корманди калони шуъбаи мардумшиносии Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи А.Дониши Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон Мумина Шовалиева иброз дошт, дар даврони Сосониён 25 рӯз пеш аз Наврӯз дар майдони Кох 12 сутун аз хишти хом барпо мекарданд ва дар фарози он сутунҳо бо тараннум 12 навъ донагӣ, чун, гандум, ҷав, лӯбиё, нахӯд, кунҷид, мош ва ғайра мекоштанд.

 

       «То рӯзи меҳр, ки чаҳордаҳуми фарвардинмоҳ буд, он донагиро ҷамъ намекарданд ва чунин мешумориданд, ки кадом донае болотару хубтар рӯяд, маҳсулоти ҳамон донагӣ дар ҳамон сол фаровон хоҳад шуд. Мондани сабзаи суманак ва пухтани суманак ба фикри ман аз ҳамон расму русум сарчашма гирифтааст»,- иброз дошт ҳамсуҳбати мо.
Суманак як навъ
ғизои маъруфи гиёҳии наврӯзист, ки аз оби ҷавонаи гандуми сабзонидашуда ва сабзаи он таҳия карда мешавад. Суманакро ғизои «мардофарин» низ медонанд, зеро он нишону намоди тамаддуни зироаткорӣ, рамзи зиндагии муқиминишинӣ, ба даст овардани маҳсулоти хӯшаӣ ва аломати қудрату нерумандист. Ҳамон тавре ки шир ашрафи лабаниёт (моеъот), биринҷ ашрафи донаҳо шинохта шуда, ширбиринҷ хӯроки малакутӣ ба шумор меравад, гандум ашрафи зироати хӯшадор (ғалладона) маҳсуб мешавад. Хӯрдани суманак ба шахс нерую тавоноӣ мебахшад ва аз лиҳози тиббӣ низ аз чанд ҷиҳат муфиду судманд мебошад.
     Мумина Шовалиева тарзи омода намудани суманакро чунин баён намуд: гандумро се р
ӯз дар оби ҷӯй ё оби борон тар карда, мемонданд. Баъде ки гандум неш мебаровард, онро гирифта, дар табақи ҳамвор мегузоштанд ва рӯяшро бо докаи тоза мепӯшонданд. Рӯзе, ки борон меборид, ба берун мебароварданд ва пас аз борон оби зиёдатиашро полонида, боз бурда ба хона мегузоштанд. Рӯзи муайяни суманакпазӣ 3-4 нафар занҳои ҳамсоя бо машварат дар хонаи яке аз ҳамсоягон ҷамъ мешуданд. Маъмулан онҳо бегоҳӣ ҷамъ мешуданд ва суфраеро боз карда, сабзаҳоро гузошта, мебуриданд. Онҳоро дар ғурра андохта, майда намуда, бо об се бор аз дока мегузаронидаанд. Сипас ба дег равған андохта, оби аз сабзаи гандум омодагаштаро илова мекунанд. Баъд занҳо ба таги дег оташ меафрӯхтанд, бонавбат дегро бо кафча ё кафгир мекофтанд. Дар дег ҳафт адад сангча меандохтанд, ки рамзи бобаракат шуданро ифода мекард. Ҳамчунин ба он ҳафт чормағз низ ҳамроҳ мекарданд, то ба суманак ранги қаҳвагӣ ва равғанӣ бахшад. Онҳо дар назди оташ нишаста, барои хобашон набурдан афсонагӯӣ, чистонёбӣ ва сурудхонӣ мекарданд.

 

Ҳангоми кофтани дег таронаи «Суманак дар дег, мо кафча занем»-ро месароянд. Нақароти суруди маъруфи суманакпазӣ, ки ҳангоми пухтани ин ғизои рамзии Наврӯз бо доиранавозӣ ба тариқи умумӣ хонда мешавад, чунин аст:

 

Суманак дар ҷӯш, мо кафча занем,

 

Дигарон дар хоб, мо дафча занем.

 

 

 

     Субҳ, вақте ки суманак тайёр мешуд, мардумро даъват мекарданд, рақсу бозӣ мекарданд, духтарон ҳойпарӣ ва бачаҳо гӯштингирӣ менамуданд. Пас аз сабза чаҳорумин «ҳафтсин» суманак мебошад, ки номи он дар маҳалҳои гуногун ба таври мухталиф суманак, суман, симан, суману, сумбулак ва ғайра омадааст. Ҳар кадбону вазифаи худ медонист, ки бо наздик шудани ҷашни Наврӯз бо нияти пухтану сари суфраи наврӯзӣ гузоштани суманак гандум сабзонад. Ин суннати дерини ниёгонамон, ки рамзи файзу баракати баҳор ва серҳосилӣ ба кори деҳқонон низ ба шумор меравад, то ба рӯзгори мо омада расидааст. Худи маросими пухтани суманак дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба як ҷамъомади идона табдил ёфтааст. Корманди калони шуъбаи мардумшиносии Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносӣ Мумина Шовалиева иброз дошт, ки дар Тоҷикистон чор навъ суманак омода мекунанд:
Аввал суманаке, ки даста
ҷамъона омода мешавад, махсусан дар рӯзи Наврӯз. Суманаки дегчагӣ, ки онро бештар меҷӯшонанд ва ба монанди ҳалво омода мекунанд. Пасон онро дар лаълӣ гирифта, баъде, ки мисли ҳалво сахт шуд, реза мекунанд. Он бештар дар ноҳияи Шаҳритус ва баъзе ноҳияҳои вилояти Хатлон омода мешавад.
Суманаки нон
ӣ, ки ба оби омодагаштаи сабза орд ҳамроҳ намуда, кулча омода мекунанд. Онро асосан дар танӯр, ба болои лаълиҳои оҳанин гузошта, дар болои лахчаи оташ мепазанд.
Суманаки хурмаг
ӣ, ки бештар дар ноҳияҳои Тоҷикобод ва Нуробод ва ноҳияҳои кӯҳистон омода мегардад. Шираи суманакро дар хурма андохта, онро дар таги хокистари оташ тӯли як шабонарӯз нигоҳ медоранд. (Хурма гуфта, як навъ зарфи сафолиро меноманд).
Анъанаи пухтани суманак, гандумк
ӯча ё кӯча, гандумбоҷ дар Помир, бичакҳои алафин ё самбӯса бо пудина ва ҷағ-ҷағ, ғӯлингоб аз қадим ба мо мерос мондааст,- афзуд ҳамсуҳбати мо. Мардумшиносон бар он назаранд, ки тоҷикони Бухоро ғайр аз шираи гандум ба суманак қиёми қанд (ё ширинӣ) низ ҳамроҳ мекунанд. Дар ин ҳолат суманак ширин мешавад ва онро муддати дароз нигоҳ доштан имконпазир мегардад. Тарзи дигари тайёр кардани суманак низ мавҷуд аст: ба хамир ба ҷои об шираи гандум ҳамроҳ карда, дар таги хокистари оташдон ё дар тобасанг мепазанд.
      Имр
ӯз муайян карда шудааст, ки дар таркиби суманак витаминҳои Е (ба унвони антиоксидони қавӣ ва беасаркунандаи радикалҳои озод дар бадан) ва навъҳои гуногуни витамини В мавҷуданд, ки масрафи он зимни бо каллория таъмин намудан барои ҳифзи ҷавонӣ ва саломатӣ низ тавсия мешавад. Он ҳамчунин барои таскини асабҳо, тақвияти неруи биноӣ ва пешгирӣ аз хасташавӣ мусоидат мекунад.

 

     Ҳамчунин олимон дар таркиби майсаи гандум 18 аминокислота, витаминҳо (В1, В2, В3, В5, В6, РР, Е, F), микроэлементҳо ва моддаҳои минералӣ (фосфор, калий, магний, сулфур, калсий, хлор, натрий, манган, руҳ, молибден ва ғайра)-ро пайдо кардаанд, ки барои организм ниҳоят зарур мебошанд. Дар таркиби майсаи гандум ҳамчунин витамини С, клетчатка, гемотселлюлоза ва пектинҳо вуҷуд доранд, ки коҳиши онҳо дар организм сабаби ихтилоли фаъолияти аъзои гувориш (ҳозима) мегардад.
     Бинобар ин, суманак барои муоли
ҷаи дисбактериоз, атеросклероз ва бемории санги талхадон аҳамияти калон доранд. Истеъмоли суманак барои рафъи фарбеҳӣ ва пешгирии диабети қанд низ муҳим аст. Дар сурати мунтазам истифода намудани суманак иммунитет тақвият ёфта, организм ба таъсироти бемориҳо тобовар мегардад, мубодилаи моддаҳо ба низом омада, фаъолияти дилу рагҳо, силсилаи устухон, асаб, аъзои таносул ва ғадуди сипаршакл беҳтар мешавад. Он ба бемориҳои экзема ва реши меъда шифо мебахшад, босираро қавӣ ва сабзиши мӯйро барқарор менамояд, хунро тоза карда, ба ҳосил шудани гемоглобин кумак мерасонад, авитаминоз, камхунӣ ва пирии бармаҳалро пешгирӣ мекунад.
      «Де
ҳқонон бо омадани Наврӯз кишту корро сар мекарданд, ки имрӯз низ ин расм боқӣ мондааст. 20 рӯз қабл аз кишту кор деҳқонон дар тағораҳои калон якчанд навъи донагиро мекоштанд ва аз сабзидани онҳо дар рӯзи Наврӯз маълум мегардид, ки хосилнокии кадом донагӣ хуб мешавад. Барои саршавии кори кишт якчанд деҳқони куҳансоли деҳаро сари замин ҷамъ оварда, ба шохҳои говҳо орд мепошиданд ё умоч кулчаи калонеро, ки тақрибан 7 кило вазн дошт, ба шохҳои гов меандохтанд ва аз Бобои деҳқон дуо гирифта, корро сар мекарданд»,-баён дошт корманди калони шуъбаи мардумшиносии Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи А.Дониш.

 

      Яке аз оинҳои дигари Наврӯз он аст, ки аз давраҳои қадим то имрӯз мардуми тоҷик пеш аз ин ид анъанаи «хонаҳалолкунӣ» ё «хонабарорӣ» мегузаронид. Чанд рӯз пеш аз Наврӯз сокинон ҷиҳози хонаашонро бароварда, хонаро тоза мекунанд ва чизҳои кӯҳнаю шикастаро мепартоянд. Ҳамзамон омода намудани дастурхони идона бо ҳафтшин ва ҳафтсин низ то рӯзгори мо омада расидааст.

 

Аъзои фаъоли ташкилоти ибтидоии ҳизбии «Эҷод»

 

Начало формы

 

Конец формы

 

 

  


2020-03-18 14:55:57    34    Муфассал...


ЧОРАБИНИИ НАВРЎЗӢ ДАР ТАШКИЛОТИ ИБТИДОИИ «БОСТОНШИНОС»

      Дар ташкилоти ибтидоии ҳизбии “Бостоншинос” бахшида ба таҷлили иди Наврӯзи байналмиллалӣ чорабинӣ таҳти унвони “Аз Наврӯз то Наврӯз”    доир  гардид.

 

      Дар он Абдувалӣ Шарифзода - Раиси ташкилоти ибтидоии “Бостоншинос”, Ҷурахонзода Ҷумъахон - муовини раиси КИ ҲХДТ дар ноҳияи И.Сомонӣ  иштирок доштанд. Бояд тазаккур дод, ки аз Наврӯзи соли 2019 то Наврӯзи соли 2020 ба фонди Осорхонаи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон 6480 адад намунаҳои гуногуни мероси таърихӣ фарҳангӣ ворид гардидаанд, ки аз ин миқдор 4168 адади он тавассути комиссияи фондии Осорхонаи миллии Тоҷикистон  харидорӣ шуда, 1889 ададаш аз ҷониби шахсиятҳо ва мақомотҳо ба Осорхонаи миллӣ эҳдо гардидаанд.  Дар намоиш беш аз 4000 ёдгориҳои таърихию фарҳангие, ки дар давоми як сол ба фонди Осорхона ворид гардидаанд, ба маърази тамошо гузошта шудаанд. Инчунин ба 26 нафар шахсоне, ки бо аризаи худ ба сафи ҳизб пайвастанд,  шаҳодатнома супорида шуд.

  


2020-03-18 14:39:23    90    Муфассал...





Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», солҳои 2018-2028




ВИДЕОПОРТАЛ

Ҳамаи видео



ТАҚВИМ

ПнВтСрЧтПтСбВс